Dolina Szwajcarska


Dolina Szwajcarska

Dolina Szwajcarska, położona tuż obok Parku Ujazdowskiego to pozostałość dawnego ogrodu, w którym Warszawiacy imprezowali i wypoczywali. Nazwa najpewniej pochodziła od powstałych w XIX wieku altan w stylu szwajcarskim. Jednak wśród wielu obiektów, które dzisiaj nie istnieją, największe wrażenie robił Salon Wielkiej Alei. w dolinie działało jedno z pierwszych i najbardziej popularnych lodowisk w Warszawie. Na nim został nakręcony zapewne pierwszy polski film. Obecny skwer z fontanną (socrealistyczną) to jedynie mały fragment dawnej Doliny Szwajcarskiej. Warto również poznać historię bohaterskich Sławika i Antalla, których pomnik znajduje się w parku.

dostępne całodobowodostępne całodobowofontannafontannaparkparkpomnikpomnik

Kliknij gwiazdkę, aby ocenić to miejsce w Warszawie:

  • Ulice:   Aleja Róż, ulica Fryderyka Chopina, ulica Wacława Sieroszewskiego
  • Rok powstania:  1825-1856
  • Obszar MSI:  Śródmieście Południowe
  • Wysokość:   5 m
  • Funkcja:  rekreacyjna
  • Styl:  angielski (krajobrazowy)
  • Związane osoby: Antall Józef, Esmanowski Ignacy Leon, Prószyński Kazimierz, Stępiński Zygmunt, Sławik Henryk, Śleszyński Stanisław, Żychliński Ludwik

Opis urbanistyczny:

Dolina Szwajcarska to dawny warszawski ogród wypoczynkowo-rozrywkowy. Początkowo zajmował obszar od ul. Pięknej do al. Róż. Obecnie przetrwał tylko fragment na południe od ul. Chopina [1]. W miejscu dawnej sali koncertowej znajduje się obecnie ul. Sieroszewskiego oraz parking dla samochodów [1]. Dzisiejszy wygląd doliny różni się od pierwotnego, nie jest to dawniejsze miejsce atrakcji i rozrywek [8].

Mur ogrodzeniowy oraz galeryjka widokowa (złożona z muru oporowego i balustrady wykonanej jest z cokołu, tralek, słupów i gzymsu) oddzielają park oddzielają park od ul. Chopina. Od strony al. Ujazdowskich znajduje się balustrada z tralkami, również oparta na murze oporowym. W zachodniej części parku znajduje się fontanna z rzeźbami Chłopca z żółwiem i Chłopca z krokodylem, a na północ od niej zabytkowa waza. Wszystkie obiekty wykonano z piaskowca drobnoziarnistego o barwie szarej, szarożółtej i żółtej. Tralki w balustradzie mają barwę kremową, a niektóre z nich (wykonane z wapienia) są białe [19].

Obiekty, pomniki, tablice:

Pomnik Sławika i Antalla

8 listopada 2016 roku odsłonięto w Dolinie Szwajcarskiej pomnik poświęcony Polakowi Henrykowi Sławikowi i Węgrowi Józefowi Antallowi seniorowi. Podczas II wojny światowej wspólnie uratowali co najmniej 5 tys. polskich Żydów [2]. Sławik po aresztowaniu w 1944 roku wziął winę na siebie i zginął w obozie koncentracyjnym Mauthausen-Gusen, a Antall wyszedł na wolność i kontynuował pomoc. Pomnik zaprojektował Władysław Dudek [15]. Monument przedstawia mężczyzn siedzących na ławce w czasie konspiracyjnej rozmowy [2].

XVIII wiek i wcześniej:

W 1762 roku były tu pola należące do Ujazdowa. Około 1768 roku Stanisław August ofiarował te tereny ojcom Bazylianom, stawiając im warunek, by wybudowali kościół i konwikt dla młodzieży pochodzącej z Rusi. Dzięki dotacjom królewskim budowa ruszyła z dużym impetem [1]. Na mapie z 1790 roku dolina tworzy w tym miejscu znaczne zagłębienie glinianki po cegielni i kopalni gliny księży Bazylianów [20]. Bazylianie urządzili tu również składy drewna, wapna i innych materiałów budowlanych [1]. Gdy jednak zabrakło królewskich pieniędzy, Bazylianie zrezygnowali z ofiarowanych im terenów, które znów wróciły do Ujazdowa [1].

XIX wiek:

W 1825 roku tereny przejął w wieczystą dzierżawę kapitan saperów Wojska Polskiego Stanisław Śleszyński (Sterzyński). Odkrył on pozostawione przez Bazylianów składowisko wapna i drewna, a fundusze otrzymane ze sprzedaży przeznaczył na budowę piętrowego pałacyku. Działka zajmowała wówczas około 4.5 ha. Śleszyński założył tu rozległy ogród owocowy z licznymi pawilonami kawiarnianymi w stylu szwajcarskiej architektury góralskiej, który w 1827 roku otworzył dla publiczności. Od tych drewnianych altan wzięła się nazwa doliny. Właściciel wynajmował je handlarzom piwa, cukrów i kiełbaśnikom. Z czasem ogród wypełniły wytyczone ścieżki oraz klomby kwiatowe [5]. Teren był pełny jarów, wąwozów i pięknych drzew [22] i zaczął nabierać cech ogrodu spacerowego [16].

W 1852 roku Śleszyński sprzedał Dolinę Szwajcarską dwóm małżeństwom: Dziechcińskim (zakupili część z nieruchomością) oraz Winnickim (część z ogrodem). Nowi właściciele rozpoczęli rozbudowę ogrodu, budując w 1855 roku Salon Wielkiej Alei według projektu Ignacego Leona Esmanowskiego. Była to największa sala koncertowa w ówczesnej Warszawie (liczyła około 1600 łokci kwadratowych powierzchni [19]). Inauguracja nastąpiła 9 lub 11 października 1856 roku koncertem orkiestry Escherta. W 1857 roku Artur i Pelagia Winniccy odsprzedali swoją część nieruchomości Karolinie z Wiśnowskich Wedlowej, która w latach 60-tych XIX wieku sprzedała Dolinę Szwajcarską Beinowi [5].

Po powstaniu styczniowym Dolina Szwajcarska została sprzedana na drodze publicznej licytacji A. Włodkowskiemu, który w 1869 roku rozbudował Salon Wielkiej Alei według projektu Ludwika Żychlińskiego i budowniczego Sztarka z Berlina [5]. Przed budynkiem urządzono taras. Wnętrza ozdobiono pilastrami, lustrami i dekoracyjnymi stropami. Ozdobną posadzkę wykonała firma meblarska Simmlerów. Wzniesiono sale jadalne i galerie. Całość uzyskała eklektyczny charakter z przewagą form renesansu i klasycyzmu [5]. Były tu też trzy mieszkania do wynajęcia na lato. Ogród, gdzie stała ogromna estrada dla orkiestry, składał się z części wyższej i niższej [17]. Występowali tu m.in. Jan i Edward Straussowie, Ignacy Paderewski, Władysław Sygietyński [9]. Koncertowały co roku sprowadzane z zagranicy słynne orkiestry: Bilsego, Straussa, Fliegego, Mansfelda i Laubego oraz krajowe Osmańskiego i Namysłowskiego [19], które przygrywały spacerowiczom. Płacąc 35 kopiejek za wstęp do Salonu można było słuchać w środy i w soboty symfonii, a w pozostałe dni tygodnia lżejszego repertuaru. W zimie odbywały się tu karnawałowe maskarady. Można było brać udział w loteriach urządzanych przez instytucje dobroczynne [9]. Restaurację wydzierżawiono Aleksandrowi Jałoszyńskiemu, potem kolejno Ablowi, Igielowi, Wojakowskiemu i Waśniewskiemu. Przyjazdy publiczności ułatwiał uruchomiony w latach 80-tych XIX wieku tramwaj konny [5].

W 1874 roku przy ul. Mokotowskiej otworzono Nową Szwajcarię (ogród zabaw dziecięcych). Popularnością cieszyły się w występy magików, jasnowidzów i połykaczy ognia [5].

W 1877 roku wytoczono Aleję Róż, a w 1890 roku Aleję Szopena (obecnie: ul. Chopina) [5]. W 1895 roku al. Szopena otrzymała brukowaną nawierzchnię, nieco później wybudowano przy niej eleganckie kamienice [6].

W 1887 roku uruchomiono w Dolinie ślizgawkę, która w ciągu jednego sezonu stała się najpopularniejszym lodowiskiem Warszawy [5]. Powstała na terenie jednego z obiektów, którego ściany chroniły łyżwiarzy przed wiatrem i śniegiem [22]. Ślizgano się tu nawet po zmroku, gdyż nad lodową taflą wisiały dwa największe w mieście świeczniki (kandelabry) składające się z dwustu świeczek. Ślizgawka przetrwała kilkadziesiąt lat [10], natomiast tor łyżwiarski istniał do lat 20-tych XX wieku. W latach 30-tych XX wieku jedynie incydentalnie zimą wylewano tam wodę [22].

Na lodowisku został nakręcony między 1894 i 1896 rokiem przez Kazimierza Prószyńskiego prawdopodobnie pierwszy film w historii polskiej kinematografii, znany pod tytułem "Ślizgawka w Łazienkach" lub "Ślizgawka w Ogrodzie Saskim". Film nie zachował się do dzisiejszych czasów. Pozostały jednak cztery klatki filmowe drukowane w prasie. Na rok powstania wskazują cechy filmu. Klatki mają liczącą sześć otworów perforację, charakterystyczną dla pierwszej wersji aparatu Prószyńskiego, zwanego pleografem [25].

Jesienią zaczęto organizować targi owocowe i jarmarki "płodów ziemi". Dużą popularnością cieszyły się korowody kwiatowe. Z czasem pawilony zostały zastąpione letnią salą koncertową (zamienioną później na kino), w której odbywały się sezonowe spektakle, wystawy i koncerty, m.in. w 1881 roku I Samodzielnej Wystawy Ogrodniczej [5].

W latach 80-tych XIX wieku teren wydzierżawił Niemiec Salomonsky. Od 1887 roku dzierżawę przejął Konstanty Kuziński, a od 1895 roku Warszawskie Towarzystwo Łyżwiarskie, które niezabudowany teren wydzierżawiło Kożuchowskiemu. W latach 1895-1898 Towarzystwo Łyżwiarskie rozbudowało Salon [5]. Propagowano przede wszystkim łyżwiarstwo, ale jeżdżono tu także na wrotkach (pierwszy tor wrotkowy w Warszawie zimą krył się w zadaszonej hali, latem zaś przenosił się do ogrodu [20]), uprawiano gimnastykę, szermierkę oraz tenis (betonowe korty w początkach XX wieku zostały pokryte asfaltem [5]) [12].

Latem odbywały się w niej przedstawienia teatrzyku ogrodowego. W 1898 roku zgodę na prowadzenie teatru po zakończeniu okresu letniego otrzymał Odeon Przybylski. Rok później w Dolinie Szwajcarskiej w październiku i listopadzie zagościła teatralna trupa komediowo-operetkowa Zimajerowej i M. Trapszy. U schyłku XIX wieku uruchomiono tu Cyrk Letni, wycięto sporo drzew, zbudowano stajnie dla koni i baraki dla akrobatów [5]. Warszawiacy zaśmiewali się z dowcipów klowna Tantiego o znienawidzonym policmajstrze von Gresserze. Ten ostatni, gdy się o tym dowiedział, przepędził kawalarza z całym cyrkiem [20].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Ślizgawka

[1850] Ślizgawka (źródło)

Dolina Szwajcarska - scenka

[1858] Dolina Szwajcarska - scenka (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1860] Dolina Szwajcarska (źródło)

Sala Koncertowa w Dolinie Szwajcarskiej

[1870] Sala Koncertowa w Dolinie Szwajcarskiej (źródło)

budynek sali koncertowej w Dolinie Szwajcarskiej

[1870] budynek sali koncertowej w Dolinie Szwajcarskiej (źródło)

Estrada koncertowa

[1870] Estrada koncertowa (źródło)

Występ Teatru Ogródkowego

[1880] Występ Teatru Ogródkowego (źródło)

Koncert Bilsego w Dolinie Szwajcarskiej

[1880] Koncert Bilsego w Dolinie Szwajcarskiej (źródło)

Wrotkowisko w Salonie Wielkiej Alei

[1880] Wrotkowisko w Salonie Wielkiej Alei (źródło)

Kawiarnia w Dolinie Szwajcarskiej - ogród na tyłach ul. Chopina

[1880] Kawiarnia w Dolinie Szwajcarskiej - ogród na tyłach ul. Chopina (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1881] Dolina Szwajcarska (źródło)

Ślizgawka

[1895] Ślizgawka (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1901] Dolina Szwajcarska (źródło)

Mapa

[1905] Mapa (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1905] Dolina Szwajcarska (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1915] Dolina Szwajcarska (źródło)

Grupa bezdomnych obozujących w ogrodzie

[1915] Grupa bezdomnych obozujących w ogrodzie (źródło)

Okres międzywojenny:

Na początku XX wieku teren parku został znacznie okrojony i zabudowany [5] w wyniku parcelacji. Z początkowej własności Śleszyńskiego pozostało około 1/6 powierzchni [1] i granice były niemal takie same jak dzisiaj. Teren ogródka był otoczony zabudową, murem z prześwitami, a od strony wschodniej ograniczał go pokaźnych rozmiarów budynek Salonu [5].

W okresie międzywojennym park był miejscem manifestacji politycznych [5]. Na jednym z nich, 14 września 1930 roku w Dolinie Szwajcarskiej zebrali się uczestnicy wiecu zwołanego przez Centrolew, sojuszu partii lewicowych i centrowych, zwalczających rządy marszałka Piłsudskiego. Wśród trzytysięcznego tłumu ukryci byli członkowie zbrojnej milicji PPS, którzy mieli odeprzeć atak policji ogniem z rewolwerów, granatami i bombami domowego wyrobu. Po zakończeniu wiecu ponad tysiąc uczestników wyszło na ul. Szopena, gdzie obrończyni praw kobiet dr Justyna Budzińska-Tylicka głośnymi okrzykami sformowała pochód. Doszło do starcia z policją, walk ulicznych i licznych aresztowań [24].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Wielki Salon

[1925] Wielki Salon (źródło)

Dolinka Szwajcarska - podświetlona fontanna

[1926] Dolinka Szwajcarska - podświetlona fontanna (źródło)

Altanki w Dolinie Szwajcarskiej

[1926] Altanki w Dolinie Szwajcarskiej (źródło)

Kwietnik Towarzystwa Miłośników Ogrodnictwa

[1926] Kwietnik Towarzystwa Miłośników Ogrodnictwa (źródło)

w głębi muszla koncertowa

[1926] w głębi muszla koncertowa (źródło)

Kolejka do komisji wyborczej w Dolinie Szwajcarskiej

[1927] Kolejka do komisji wyborczej w Dolinie Szwajcarskiej (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1928] Dolina Szwajcarska (źródło)

Pochód PPS

[1930] Pochód PPS (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1930] Dolina Szwajcarska (źródło)

Wiec Centrolewu

[1930] Wiec Centrolewu (źródło)

Dolina Szwajcarska - lodowisko

[1934] Dolina Szwajcarska - lodowisko (źródło)

Dolina Szwajcarska - lodowisko

[1934] Dolina Szwajcarska - lodowisko (źródło)

Muszla koncertowa

[1935] Muszla koncertowa (źródło)

Zawody w łyżwiarstwie figurowym

[1937] Zawody w łyżwiarstwie figurowym (źródło)

Od lewej: Chopina 1, Chopina 3/5 - Salon

[1938] Od lewej: Chopina 1, Chopina 3/5 - Salon (źródło)

Ogrodzenie

[1938] Ogrodzenie (źródło)

II wojna światowa i Powstanie Warszawskie:

Rok 1939 przyniósł upadek popularności Doliny Szwajcarskiej [13]. Spłonęła większość zabudowy [6]. Nikt jej nie odwiedzał ze względu na bliskie sąsiedztwo siedziby Gestapo w al. Szucha. W czasie Powstania przebiegała tędy linia walk, w trakcie których dolina uległa kompletnemu zniszczeniu [13], m.in. został zniszczony Salon [7].

Odbudowa stolicy:

W pierwszych latach po wojnie część zieleńca zamieniano w zimie w ślizgawkę [19].

Po 1945 roku rozebrano mury prawie wszystkich wypalonych okolicznych kamienic [6]. Powstała koncepcja, by okolicę zamienić w dzielnicę ambasad [20]. Część Wielkiego Salonu zajął parking.

Pozostałością po Dolinie Szwajcarskiej jest miniaturowy ogródek z tarasami i fontanną, zaprojektowany w roku 1951 przez architektów Zygmunta Stępińskiego i J. Dworakowską [6]. Socrealistyczne rzeźby wykonane zostały przez R. Łukianowa [17]. Dla Warszawiaków przewidziano inne miejsca zabaw, nie budzące wspomnień po burżuazyjnej Warszawie [1]. Dolina Szwajcarska zamieniła się w skwer [17], w którym wytyczono nowe alejki, posadzono krzewy, kwiaty na klombach i zasiano trawę. Przychodzili tu studenci uczący się do egzaminów, ludzie starsi i matki z dziećmi w wózkach, Bawiły się tu dzieci z pobliskiego przedszkola [23].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Park podpisany jako Chopina

[1952] Park podpisany jako Chopina (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1955] Dolina Szwajcarska (źródło)

Dolina Szwajcarska

[1957] Dolina Szwajcarska (źródło)

Skwer

[1957] Skwer (źródło)

Dolinka Szwajcarska

[1957] Dolinka Szwajcarska (źródło)

Dolinka Szwajcarska

[1957] Dolinka Szwajcarska (źródło)

Czasy PRL-u:

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Widok na wschodnią stronę parku.

[1971] Widok na wschodnią stronę parku. (źródło)

Widok na park

[1971] Widok na park (źródło)

Widok w kierunku północno-wschodnim

[1971] Widok w kierunku północno-wschodnim (źródło)

Balustrada od al. Ujazdowskich

[1988] Balustrada od al. Ujazdowskich (źródło)

Przemiany 1989-2000:

W 1997 roku Wydział Terenów publicznych zaniechał na terenie Doliny jakiejkolwiek działalności ogrodniczej oprócz strzyżenia trawy. Zdjęto tablice z regulaminem. Na głównym klombie młodzież urządziła boisko piłki nożnej [23].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Mur od ul. Chopina

[1997] Mur od ul. Chopina (źródło)

Konkurs Teatrów Ogródkowych

[1998] Konkurs Teatrów Ogródkowych (źródło)

Konkurs Teatrów Ogródkowych

[1999] Konkurs Teatrów Ogródkowych (źródło)

Konkurs Teatrów Ogródkowych

[1999] Konkurs Teatrów Ogródkowych (źródło)

XXI wiek:

W latach 1998-2003 Andrzej Tadeusz Kijowski nawiązywał do XIX-wiecznej tradycji organizując tu Konkurs Teatrów Ogródkowych [1]. Wtedy też postawiono ładne ogrodzenie i wykonano przepuszczającą wodę nawierzchnię alejek. Po protestach mieszkańców z powodu hałasu [23], w 2004 roku konkurs przeniesiony został do Ogrodów Frascati [1]. Skwer odzyskał swoją świetność w 2008 roku.

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Fontanna i waza

[2002] Fontanna i waza (źródło)

Chłopiec z krokodylem

[2002] Chłopiec z krokodylem (źródło)

Chłopiec z żółwiem

[2002] Chłopiec z żółwiem (źródło)

Waza we wschodniej części

[2009] Waza we wschodniej części (źródło)

Sprzatanie dolinki przez dyplomatów

[2013] Sprzatanie dolinki przez dyplomatów (źródło)

Dolina Szwajcarska

[2014] Dolina Szwajcarska (źródło)

Jedno z wejść

[2014] Jedno z wejść (źródło)

Rzeźba - chłopiec z Krokodylem

[2014] Rzeźba - chłopiec z Krokodylem (źródło)

Rzeźba - chłopiec z Żółwiem

[2014] Rzeźba - chłopiec z Żółwiem (źródło)

Misa

[2014] Misa (źródło)

Jedna z ławek

[2014] Jedna z ławek (źródło)

Park Dolinka Szwajcarska

[2015] Park Dolinka Szwajcarska (źródło)

Park Dolinka Szwajcarska

[2015] Park Dolinka Szwajcarska (źródło)

Park Dolinka Szwajcarska

[2015] Park Dolinka Szwajcarska (źródło)

Park Dolinka Szwajcarska

[2015] Park Dolinka Szwajcarska (źródło)

Dolina Szwajcarska

[2016] Dolina Szwajcarska (źródło)

rzeźba chłopca z krokodylem

[2016] rzeźba chłopca z krokodylem (źródło)

Odsłonięcie pomnika

[2016] Odsłonięcie pomnika (źródło)

Pomnik po odsłonięciu

[2016] Pomnik po odsłonięciu (źródło)

Pomnik poświęcony Polakowi Henrykowi Sławikowi i Węgrowi Józefowi Antallowi

[2016] Pomnik poświęcony Polakowi Henrykowi Sławikowi i Węgrowi Józefowi Antallowi (źródło)

Pomnik Sławika i Antalla

[2017] Pomnik Sławika i Antalla (źródło)

Pomnik

[2018] Pomnik (źródło)

Zaktualizowano: 06 - 2017