Alfa-Laval - Powiśle - Warszawa - warto zobaczyć w iwaw
Alfa-Laval


Alfa-Laval

Monumentalny gmach przy skrzyżowaniu ul. Tamka i ul. Smulikowskiego powstał w okresie międzywojennym jako biurowiec szwedzkiego monopolisty Alfa-Laval, produkującego dojarki i wirówki do mleka. Podczas Powstania Warszawskiego wytwarzano tu materiały wybuchowe, a obok działał tu szpital z którym związany był tragiczny epizod rozstrzelania ciężko chorych wraz z kapelanem (który został później beatyfikowany). Po wojnie nadal były to zakłady, bowiem zlokalizowano tu drukarnię Zakłady Graficzne Tamka. Po ich upadku od XXI wieku mieszczą się tu urzędy.

biurowiecbiurowiecrejestr zabytkówrejestr zabytkówtablica pamięcitablica pamięciurządurząd

  • Ulice:   ulica Juliana Smulikowskiego, ulica Tamka
  • Rok powstania:  1927-1929
  • Obszar MSI:  Powiśle
  • Wysokość:   14 m
  • Funkcja:  administracyjna
  • Styl:  monumentalizm
  • Związane osoby:

Opis urbanistyczny:

W budynku przy ul. Tamka #3 (róg ul. Smulikowskiego #16) mieści się Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej [3]. Jest to jedna z jego czterech siedzib [12].

Zespół powstał według projektu Teodora Łapińskiego i Józefa Krupy. Modernistyczny kompleks nawiązuje do klasycyzmu, nasuwając skojarzenia z dawnymi monumentalnymi zamkami [1]. Projektanci zrezygnowali z nawiązania do modnych w 20-leciu międzywojennym form narodowych [6]. Budynek wyróżnia się bryłą o smukłych, pionowych podziałach na kształt kolumn połączonych łukami [8]. Charakterystyczne dla budynku są wieżyczki w południowej części. Główne wejście prowadzi ze ściętego narożnika ulic.

Obecnie jest to trzykondygnacyjny budynek biurowy. Powierzchnia typowego piętra wynosi 320-700 m2. Do budynku należą cztery naziemne i dwa podziemne miejsca parkingowe [4].

Fundamenty pod budynkami i konstrukcja są żelazobetonowe, jedynie dawny budynek mieszkalny otrzymał stropy systemu Kleina. Elewacje opięto potężnymi lizenami dźwigającymi arkady. Fasada budynku biurowego posiada wyprawę z terrabony zakładów Terrabona i Terrazzo [6].

Obiekt jest wpisany do gminnej ewidencji zabytków.

Obiekty, pomniki, tablice:

Na budynku od ul. Smulikowskiego znajduje się tablica Thorka upamiętniająca ofiary masakry w szpitalu przy ul. Tamka 3 [11] o treści: Tu w szpitalu powstańczym III Zgrupowania AK Konrad 6 września 1944 roku Hitlerowcy zamordowali 7 ciężko rannych żołnierzy wraz z ich kapelanem oraz przy pobliskiej barykadzie ok. 30 mieszkańców Powiśla.

XVIII wiek i wcześniej:


XVIII wiek i wcześniej

Niestety nie wiemy nic o tym miejscu w wybranym temacie.

XIX wiek:


XIX wiek

Niestety nie wiemy nic o tym miejscu w wybranym temacie.

Okres międzywojenny:

Na początku XX wieku zabudowania znajdowały się w południowej części posesji hip. 2870/1, a przy ul. Tamka była tylko niewielka budka ze schodami. Przed 1914 rokiem działała tu fabryka asfaltu Ludwika hr. Krasińskiego, a ostry zapach rozchodził się po całej okolicy. Surowiec do produkcji przywożono barkami płynącymi z portu w Gdańsku. Na planach Warszawy z początku lat 20-tych XX wieku ul. Smulikowskiego (początkowo ul. Herburtowska) jeszcze nie istniała [15].

Przed 1927 rokiem księżna Ludwika Czartoryska sprzedawała swoje grunty, w tym posesję przy Tamce 3 (wówczas ul. Tamka 5) [15]. Działkę kupiła firma Alfa Laval, która należała do szwedzkiego koncernu Separator AB, zajmującego się produkcją dojarek i wirówek do mleka [1].

Alfa-Laval

Budowa centrali Alfa-Laval rozpoczęła się jesienią 1927 roku. Całość oddana została do użytku w lecie 1929 roku. Budowę nadzorował dyrektor Zygmunt Rudowski. Roboty zostały wykonane przez przedsiębiorstwo budowlane Franciszek Mazurkiewicz, roboty stolarskie przez zakład stolarski Wacław Deubel, roboty kamieniarskie (granity i marmury) wykonał zakład kamieniarski Jan Fedorowicz, instalację ogrzewania centralnego, kanalizacyjno-wodociągową i gazową wykonała firma B. Więckowski, oświetlenie elektryczne, instalację dzwonkową, oraz miejscową centralę telefoniczną wykonało biuro instalacyjne E. Kuhn i S-ka, okucia dostarczyła fabryka Braci Lubert, roboty szklarskie wykonane zostały przez firmę Aleksy Baytel, roboty asfaltowe przez Polskie Towarzystwo Asfaltowe, roboty żelazno-ażurowe przez zakład B. Tomaszewski i J. Tarasiewicz [6].

Całość Alfa-Laval składała się z czterech obiektów [6]. Główny gmach otrzymał dwa skrzydła: krótkie od Tamki i znacznie dłuższe od strony planowanej ul. Smulikowskiego. W czterokondygnacyjnej krótszej części znalazły się pomieszczenia biurowe, gabinety dyrektorskie, pomieszczenia buchalterii, wydziały sprzedaży, propagandy i archiwa. W długim skrzydle ulokowano m.in. magazyn wyrobów gotowych i warsztat w którym naprawiano zepsute wirówki. Część magazynowa została wyróżniona w elewacji budynku. Jest nieco niższa i ma skromniej opracowany wystrój. W jej wnętrzu znalazło się aż sześć niskich kondygnacji. Od strony podwórka zbudowano stosunkowo wąski dwupiętrowy pawilon mieszkalny dla urzędników niższego szczebla, z dosyć małymi mieszkaniami [15] oraz garaż dla samochodów ciężarowych i osobowych [6].

W budynku zainstalowano dźwigi osobowe i ciężarowe systemu Otis [6]. Wnętrza odznaczały się surowością. Interesanci wchodząc do budynku widzieli żelbetowe filary dźwigające wyeksponowane belki stropowe [15].

W centrali na Tamce handlowano wirówkami i maszynami mleczarskimi szwedzkiej firmy. Wirówki Alfa Laval były najsprawniejsze, najtrwalsze i stosunkowo tanie. W 1933 roku Alfa Laval połączyła się z poznańską Glorią, największym konkurentem i praktycznie zdominowała rynek. W 1939 roku jedyną alternatywą były wirówki do mleka z fabryki Różakolskiego z Gniezna. Aż do września 1939 roku budynek był ważnym zakładem przemysłowym Warszawy [15].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Alfa Laval - dziedziniec

[1930] Alfa Laval - dziedziniec (źródło)

Alfa Laval - plan parteru

[1930] Alfa Laval - plan parteru (źródło)

Alfa Laval - sala sprzedaży

[1930] Alfa Laval - sala sprzedaży (źródło)

Alfa Laval - gabinet dyrektora

[1930] Alfa Laval - gabinet dyrektora (źródło)

Alfa Laval - poczekalnia

[1930] Alfa Laval - poczekalnia (źródło)

Alfa Laval - wydział techniczny

[1930] Alfa Laval - wydział techniczny (źródło)

Alfa Laval - księgowość

[1930] Alfa Laval - księgowość (źródło)

Alfa Laval

[1930] Alfa Laval (źródło)

Alfa Laval - dziedziniec

[1930] Alfa Laval - dziedziniec (źródło)

Tamka 3/5

[1937] Tamka 3/5 (źródło)

Tamka 3/5

[1937] Tamka 3/5 (źródło)

II wojna światowa i Powstanie Warszawskie:

W czasie Powstania Warszawskiego działała tu m.in. wytwórnia granatów, materiałów wybuchowych i butelek zapalających, prowadzona przez porucznika Lecha Budzyńskiego "Jacka".

Obok, w poprzek ul. Smulikowskiego usypany był wał z ziemi, a barykada z samochodów stała w głębi ulicy [15].

W gmachu Ubezpieczalni Społecznej przy ul. Smulikowskiego mieścił się główny szpital Zgrupowania AK „Konrad”, kierowany przez dr Bolesława Bartenbacha ps. „Teofil” [11]. Pracowali z nim lekarze: Janina Kozłowska, Henryk Janikowski i Hanna Gospodarowiczówna [15]. Był to największy z punktów szpitalnych Powiśla [9]. Dominikanin Michał Czartoryski (beatyfikowany później jako męczennik) został mianowany kapelanem III Zgrupowania Konrad [7]. Urządził przy szpitalu kaplicę i przez pięć tygodni służył ofiarnie rannym [9]. Pod koniec sierpnia, w związku z nasilającym się ostrzałem, szpital przeniesiono do piwnic budynku Alfa-Laval. Mogło się w nich pomieścić ok. 60 rannych. 5 września rozpoczęto ewakuację lżej rannych [11].

6 września około godziny 12:00 na ul. Smulikowskiego wkroczyli esesmani z pułku Dirlewangera. Niemiecki oddział prowadził przed sobą „żywą tarczę”, złożoną z trzydziestu polskich cywilów schwytanych wcześniej na Powiślu. W tym czasie w piwnicach szpitala przebywało od 6 do 11 (według różnych źródeł) najciężej rannych żołnierzy, których stan nie pozwalał na ewakuację. Na noszach przed wejściem do szpitala pozostawiono także ciężko rannego Władysława Rewickiego, pracownika Ubezpieczalni Społecznej. Z pacjentami pozostało siedem kobiet oraz kapelan Czartoryski. Po wkroczeniu na teren szpitala esesmani zażądali wydania zapasów morfiny i spirytusu. Polskie sanitariuszki zabrali najpierw do swojego punktu sanitarnego, a następnie dołączyli do tłumu wysiedleńców. Pacjenci wraz z o. Czartoryskim pozostali w budynku „Alfa-Laval”. Niemiecki podoficer zapewnił, że zostaną wkrótce ewakuowani, lecz w rzeczywistości około 15:00 wszyscy przebywający w szpitalu Polacy zostali zamordowani. Zaraz potem zabito cywilów z niepotrzebnej już żywej tarczy, a ciała wszystkich ofiar oblano benzyną i spalono przy barykadzie [11]. Rok później przeprowadzono ekshumację, w celu przeniesienia ciał do wspólnego powstańczego grobu [7].

Odbudowa stolicy:

Wojna nie uszkodziła obiektu [8]. Przez lata pozostawał on zaniedbany, pocięty śladami po kulach [15]. Po wojnie była tu m.in. siedziba Związku Piłki Ręcznej w Polsce [2].

Zakłady Graficzne Tamka

Zakłady Graficzne Tamka były jednymi z pierwszych zakładów poligraficznych uruchomionych w 1945 roku. Organem założycielskim był Centralny Zarząd Państwowych Zakładów Graficznych podlegający Ministerstwu Przemysłu Lekkiego. Drukarnia przejęła budynki Alfa Laval. Bezpośrednio po przejęciu wykonane zostały prace remontowe budynku głównego i jego technicznego otoczenia. Kolejnym etapem była adaptacja pomieszczeń dla potrzeb produkcji poligraficznej, następnie instalacja parku maszynowego oraz uruchomienie działalności drukarni [5].

W początkowym okresie dominowała technika składu linotypowego i ręcznego. Zorganizowano dział linotypów gdzie zainstalowano kilka maszyn starego typu oraz dział zecerni ręcznej wyposażony w regały z niejednolitymi rozkładami kaszt. Uruchomiony został oddział chemigrafii, który został wyposażony w dwa aparaty reprodukcyjne (wertykalny i horyzontalny), wirówki, stanowiska montażu, kopii oraz ręcznego trawienia klisz chemigraficznych. Chemigrafia miała opanowaną technologię produkcji na tworzywach sztucznych (metaplex biały i przezroczysty). Głównym zleceniodawcą była Spółdzielnia Pracy „Skala” w Warszawie, która produkowała przyrządy pomiarowe, m.in. suwaki logarytmiczne. Wydział druku stanowiły używane niemieckie maszyny arkuszowe oraz maszyna rotacyjna MAN pozyskana z ocalałych z wojny maszyn z wybrzeża. Tradycyjna stereotypia powiązana była z działem zecerni ręcznej oraz działem maszyn drukujących. Introligatornia wyposażona była przede wszystkim w urządzenia wymagające ręcznych procesów technologicznych. Drukowano tu periodyki, m.in. Dziennik Ustaw, Monitor Polski, Przegląd Geograficzny, Ochrona Pracy, Warszawski tygodnik ilustrowany Stolica [5].

W wyniku nacjonalizacji drukarń przeniesiono tutaj produkcję Wydawnictwa Św. Krzyża w Opolu, Wydawnictwa Salezjańskiego w Warszawie, Wydawnictw Prawosławnych, Wydawnictwa Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego oraz innych wydawnictw wyznaniowych [5].

W 1958 roku drukarnia została włączona do Zjednoczenia Przemysłu Poligraficznego, a w 1960 roku otrzymała nazwę „Zakłady Graficzne Tamka w Warszawie”. Była traktowana jako interwencyjna do druku wydawnictw państwowych. Uznaną osobowością był dyrektor naczelny drukarni Stefan Karasiński. Do dyspozycji pracowników był gabinet stomatologiczny z pełnym wyposażeniem, lekarz stomatolog, lekarz internista, pielęgniarka. W drukarni działały Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Towarzystwo Kultury Fizycznej i Turystyki, Koła Sekcji Poligrafów Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich [5].

Czasy PRL-u:

Do 1960 roku zainstalowano w drukarni 14 linotypów, 11 tastrów monotypowych, 4 odlewarki monotypowe, odlewarki do tytułów oraz do odlewu materiału zecerskiego. Ważną rolę odgrywał oddział chemigrafii. Oddział stereotypii powiązany był przede wszystkim z zecernią ręczną oraz maszynami drukującymi, przede wszystkim z maszyną rotacyjną „MAN”, dla której wykonywał metalowe odlewy półokrągłych form typograficznych. Przejście drukarni na technologię form fotopolimerowych wyeliminowało tradycyjną stereotypię. Wprowadzenie techniki druku offsetowego wiązało się z uruchomieniem przygotowalni offsetowej ze stanowiskami fotografii, retuszu, montażu, kopii offsetowej oraz stanowiska próbnych odbitek barwnych. W latach 60-tych XX wieku drukarnia dysponowała parkiem maszyn drukujących: typograficzne sześć pełnoformatowych, dwie półformatowe oraz maszyną rotacyjną „MAN”, offsetowe: 9 maszyn 1/4 formatowych typu Romayor, 2 maszyny 2-kolorowe 1/2 formatu Koenig-Bauer [5].

Pod koniec lat 60-tych XX wieku do Zakładów Graficznych Tamka przyłączone zostały drukarnie Stołecznych Zakładów Graficznych [5].

W latach 1970-1990 w segmencie druku typograficznego nastąpiła wymiana wyeksploatowanych maszyn na pięć maszyn pełnoformatowych Victoria 1040 i dwie półformatowe Victoria 820. W technice druku offsetowego zakupiono dwie arkuszowe 2-kolorowe MAN Roland (RFN), jedną 2-kolorową Koenig-Bauer Rapida (RFN) oraz zwojowe: Zirkon 66 (NRD), Solna Distributor D-30-D (Szwecja). W procesie składu systematycznie wprowadzano technikę składu komputerowego i stopniowo wycofywano techniki składu linotypowego, monotypowego oraz zecerni ręcznej. Wiązało się to z nowymi inwestycjami w procesach fotoskładu oraz przygotowalni offsetowej. W introligatorni zainstalowane zostały dwie nowe złamywarki, dwie krajarki jednonożowe, cztery maszyny do szycia nićmi, linia do opraw zeszytowych Muller-Martini, linia do opraw miękkich Muller-Martini. Introligatornia w zdecydowanej większości wykonywała oprawy miękkie [5].

Drukarnia świadczyła usługi dla wydawnictw popularno-naukowych: Wydawnictwa Czasopism Technicznych NOT, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, Państwowe Wydawnictwa Ekonomiczne, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, PWN, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Nasza Księgarnia, Wydawnictwo Epoka-Kurier Polski, a w latach 90-tych XX wieku Wydawnictwo INFOR. Drukowano tu sprawozdania sejmu, druki ministerialne i dyplomatyczne, rozkłady pociągów. Wydawnictwa specjalizowały się w drukach specjalistycznych (języki obce, wzory matematyczne, wzory chemiczne, skład tabelaryczny) [5].

Przemiany 1989-2000:

W latach 90-tych XX wieku rozpoczyna się prywatyzacja. Obiekty i grunty stanowiące własność drukarni zostały wpisane akt wieczystych. W 1992 roku zakłady zakwalifikowane zostały do grupy Jednoosobowych Spółek Skarbu Państwa. W 1996 roku drukarnia została włączona do Narodowego Funduszu Inwestycyjnego Foksal S.A. 28 sierpniu 2001 akcje odkupiła spółka 4-Media. 26 marca 2003 roku ukazało się ogłoszenie o upadłości zakładów [5].

XXI wiek:

Obecnie budynek pełni funkcję biurową. W latach 2006-2007 budynek przeszedł kompleksowy remont [8].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Front

[2009] Front (źródło)

Tablica upamiętniająca ofiary masakry

[2012] Tablica upamiętniająca ofiary masakry (źródło)

Centrala Alfa Laval

[2015] Centrala Alfa Laval (źródło)

Centrala Alfa Laval

[2015] Centrala Alfa Laval (źródło)

Centrala Alfa Laval

[2015] Centrala Alfa Laval (źródło)

Centrala Alfa Laval

[2015] Centrala Alfa Laval (źródło)

Tamka 3

[2016] Tamka 3 (źródło)

Tamka 3

[2017] Tamka 3 (źródło)

Wejście

[2017] Wejście (źródło)

Plan budynku B

[2018] Plan budynku B (źródło)

Tablica zakładów graficznych

[2018] Tablica zakładów graficznych (źródło)

Brama

[2018] Brama (źródło)

Zaktualizowano: 01 - 2020