Fort Włochy (V)


Fort Włochy (V)

Fort Włochy to piaty fort Twierdzy Warszawa. Interesującym elementem jest tradytor, czyli obiekt obronny położony od tyłu fortu, obecnie znajdujący się na terenie cmentarza. Obecnie obszar jest poddawany intensywnej rewitalizacji, dostosowującej fort dla potrzeb rekreacji i sportu mieszkańców.

fortfortrejestr zabytkówrejestr zabytków

Kliknij gwiazdkę, aby ocenić to miejsce w Warszawie:

  • Ulice:   ulica Badylarska, ulica Dojazdowa, ulica Kleszczowa, ulica Ryżowa
  • Rok powstania:  1883-1888
  • Obszar MSI:  Stare Włochy
  • Wysokość:   11 m
  • Funkcja:  militarna
  • Styl: 
  • Związane osoby:

Opis urbanistyczny:

Fort Włochy (Fort V) jest jednym z fortów zewnętrznego pierścienia Twierdzy Warszawa. Fort był przeznaczony do osłony linii Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej [1]. Powierzchnia fortu wynosi 35.41 ha, a maksymalna rzędna fortu 121 m n.p.m. przy średniej wysokości terenu 111 m n.p.m.. Fort znajduje się na obszarze ograniczonym ulicami: Kleszczową, Ryżową, Dzieci Warszawy, Badylarską i Dojazdową, w obrębie cmentarza parafialnego we Włochach. Usytuowany jest na płaskim fragmencie równiny warszawskiej [7].

Został zbudowany według projektu wzorcowego, opracowanego w rosyjskim Głównym Zarządzie Inżynierii Sztabu Generalnego w 1879 roku [10]. Plan budowli zakładał, że będzie to dwuwałowa fortyfikacja z wałem zewnętrznym dla piechoty, którą miała wspierać artyleria z drugiego, wyższego nasypu. Wyższy wał był wyposażony w trawersy zmniejszające skutki wybuchów podczas bombardowania oraz krótkie przedpiersia [9]. Powstał jako typowy dwuwałowy fort o narysie pięcioboku z dwoma czołami, których kąt styku jest tutaj bliski 180°. Fort otaczała sucha fosa [1] broniona przez ceglane kaponiery: czołową, barkowe i szyjową [10]. Wewnątrz znajdowały się koszary szyjowe. Podczas modernizacji twierdzy powstał wał główny o bardzo szerokim przedpiersiu (30 m), a ceglane kaponiery zastąpiono betonowymi. W szyi fortu powstała osłonięta kaponiera szyjowa [1]. W forcie występują rzadkie w Warszawie ruiny kaponier przeciwskarpowych [8].

XIX wiek:

Wiosną 1883 roku rozpoczęto sypanie wałów oraz kopanie fos, wyposażonych w murowane kaponiery. Wznoszenie murów zakończono w 1888 roku. W 1892 roku obniżono sylwetkę fortu, w miejsce dwóch wałów usypano jeden wspólny dla artylerii i piechoty z długim przedpiersiem, dającym większe pole ostrzału. Inną innowacją było wzmocnienie betonem sklepień podwalni, potern, pogotowia oraz kaponier i zasypanie ich ziemią. W tym okresie na potrzeby stacjonujących wojsk wybudowano również lodownię, która służyła do przechowywania szybko psujących się produktów [9]. Od strony zapola wzniesiono rawelin z betonowym tradytorem [10]. Tradytor służy do obrony tyłów fortu. Kaponiera od tradytora różni się tym, że kaponiery są widoczne dla atakującego przeciwnika, a tradytorów atakujący nie widzi w czasie ataku [13]. Obecnie tradytor znajduje się na terenie cmentarza [11].

Władze carskie dały zakaz wznoszenia, w pobliżu fortów, murowanych budynków, a i na te drewniane trzeba było mieć specjalną zgodę. Ponadto część gruntów znajdujących się w strefie umocnień została wyłączona spod uprawy, przeznaczona na cele wojskowe, pola ćwiczeń oraz magazyny. Osady sąsiadujące z fortami zaczęły więc podupadać. Tak było z Solipsami, które ostatecznie przyłączono do pobliskich Włoch [8].

Umocnienia służyły wojskom carskim do 1909 roku, kiedy w wyniku decyzji o likwidacji twierdzy wysadzono wszystkie kaponiery. Pozostawiono jedynie zabudowania koszarowe [8]. Do dziś przetrwały nisze minerskie świadczące o tym, że koszary również miały zostać wysadzone [9].

W czasie I wojny światowej, zachowane elementy były wykorzystywane przez Niemców jako magazyny. W tym celu wykorzystywało je również Wojsko Polskie w latach 1918-1939. Wówczas powstał budynek mieszkalny na terenie [9] przy ulicy Fasolowej [10], a na jego przedpolach cmentarz użytkowany do dziś [6].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Dzieło forteczne

[1888] Dzieło forteczne (źródło)

Okres międzywojenny:

Przed wojną zamieszkiwała go biedna ludność, która została wygnana w 1939 roku przez Niemców [4].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Forty Włochy (u góry)

[1918] Forty Włochy (u góry) (źródło)

II wojna światowa i Powstanie Warszawskie:

We wrześniu 1939 roku fort nie odegrał żadnej roli. W okresie okupacji kazamaty fortu służyły za schronienie dla okolicznej ludności [7].

Podczas II wojny światowej był magazynem niemieckim. Niepotwierdzone źródła podają, że w listopadzie 1940 roku zostało tam utworzone getto na ok. 300 osób, które zostały skazane na śmierć głodową. Odbywały się tam egzekucje, nie tylko Żydów [4].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Zdjęcie lotnicze

[1944] Zdjęcie lotnicze (źródło)

Czasy PRL-u:

Po II wojnie światowej teren fortu był użytkowane przez różne przedsiębiorstwa, głównie drogowe [7]. Umocnienia ziemne zamieniono na pola uprawne oraz miejsca pochówku, na dziedzińcu powstało dzikie wysypisko odpadów produkcyjnych z fabryki Ursus, fosę zasypano gruzem i śmieciami [9].

Przemiany 1989-2000:

W latach dziewięćdziesiątych na terenie powstała Doświadczalna Stacja Radiacyjnego Utrwalania Płodów Rolnych Instytutu Chemii i Techniki Jądrowej, której baraki zostały ulokowane w sąsiedztwie elewacji głównej koszar szyjowych [9]. Instytucja nie tyle korzysta z kazamat, co z terenu, na którym wzniesione zostały stosowne budynki [7]. Południowo-zachodni bark został splantowany i umieszczono na nim zabudowania stolarni. Podobny zakład został zlokalizowany na przedpolu barku północno-wschodniego [10].

XXI wiek:

Obecnie teren poforteczny w jego szyi i przed czołem zajmują cmentarze. Zachowały się koszary, poterna koszarowa na osi oraz ruiny kaponier i wysadzonego tradytora [1]. Fort stanowi łatwo dostępny teren spacerowy dla psów i ich właścicieli, tor dla rowerzystów i miejsce pikników na zielonej trawce [3].

Kilka lat temu potencjał fortu dostrzegła Fundacja Ochrony Zabytków Techniki Wojskowej, która organizowała pikniki i zloty pojazdów militarnych, które ożywiły teren [5].

W 2008 roku urząd dzielnicy rozpoczął prace rewitalizacyjne, mające na celu ocalić włochowski fort. W planach było powstanie boisk i basenu, a w sąsiedztwie ośrodek sportowy. Środki na prace zaplanowane są do 2016 roku [5]. Rewitalizacja całego terenu jest zasługą zwłaszcza Pawła Słodkowskiego oraz Małgorzaty Pastewki [11].

Prace ziemne zostały poprzedzone wykonaniem w 2008 roku przez Pracownię Architektoniczno-Konserwatorską Fronton odkrywek, które pozwoliły ustalić pierwotny poziomu placu broni, kąt nachylenia poterny biegnącej od koszar szyjowych oraz odtworzyć system odwadniający ze studzienką kanalizacyjną przed wyjściem z koszar szyjowych do poterny, odprowadzającą wodę ją do dołu chłonnego na dziedzińcu przed koszarami [10].

W 2010 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-923. W tym samym roku w południowej części dziedzińca głównego utworzono boisko do gry w piłkę nożną, które jest otoczone częściowo odtworzonym głównym wałem i nasypem poterny środkowej [10]. Do boiska można dojść poprzez korytarz bramny w budynku koszar [14].

W latach 2008-2015 z funduszy unijnych uporządkowano aleję po zewnętrznej stronie, usunięto zieleń inwazyjną i nasadzono nowe rośliny, odtworzono fosę, a wały zyskały regularne kształty. Zrekonstruowano tynki i elewacje po obu stronach przejścia przez koszary, odtworzono lamperie w carskich kolorach i odbudowano osiem kominów wentylacyjnych. Powstały też liczne aleje spacerowe [2].

Do końca 2016 roku urzędnicy mają w planach rekonstrukcję placu przed koszarami, remont elewacji i kazamatów koszar, budowę oświetlenia, rekonstrukcję wału głównego i fosy oraz wykonanie w niej alejki. Dzielnica chce także odbudować ziemne stanowiska artyleryjskie i wykonać ścieżkę historyczno-edukacyjną oraz objąć cały teren monitoringiem [12].

Baza stron www, gdzie można znaleźć grafiki:

Wnętrze

[2008] Wnętrze (źródło)

Wnętrze

[2008] Wnętrze (źródło)

Budynek forteczny

[2008] Budynek forteczny (źródło)

Droga do Instytutu

[2008] Droga do Instytutu (źródło)

Tor rowerowy

[2008] Tor rowerowy (źródło)

Wnętrza

[2008] Wnętrza (źródło)

Plan inwestycji

[2009] Plan inwestycji (źródło)

Znaleziona studzienka

[2009] Znaleziona studzienka (źródło)

Boisko

[2010] Boisko (źródło)

Koszary szyjowe

[2010] Koszary szyjowe (źródło)

Brama

[2010] Brama (źródło)

Odtworzenie przejścia

[2012] Odtworzenie przejścia (źródło)

Rewitalizacja

[2012] Rewitalizacja (źródło)

Rewitalizacja

[2012] Rewitalizacja (źródło)

Instytut

[2012] Instytut (źródło)

Zewnętrzny mur koszar

[2012] Zewnętrzny mur koszar (źródło)

Fundacja

[2012] Fundacja (źródło)

Fort

[2012] Fort (źródło)

Fort

[2012] Fort (źródło)

Fort

[2012] Fort (źródło)

Instytut

[2013] Instytut (źródło)

Tablica informacyjna

[2014] Tablica informacyjna (źródło)

Teren fundacji

[2014] Teren fundacji (źródło)

Tor rowerowy

[2014] Tor rowerowy (źródło)

Dzieło forteczne

[2014] Dzieło forteczne (źródło)

Tradytor

[2014] Tradytor (źródło)

Tradytor

[2014] Tradytor (źródło)

Tradytor - wnętrze

[2014] Tradytor - wnętrze (źródło)

Tradytor od strony fortu

[2014] Tradytor od strony fortu (źródło)

Kominy

[2014] Kominy (źródło)

Wały

[2014] Wały (źródło)

Schody

[2015] Schody (źródło)

Wizualizacja

[2015] Wizualizacja (źródło)

Zaktualizowano: 02 - 2016